खोन्दो -1 रासायनारि फिनजाथाय आरो समानथाय (CHEMICAL REACTION AND EQUATIONS)
सोंनाय – फरा बिजाबनि, पेज: 6
- दोंसे मेगनेसियाम फिटाखौ बाराव सावनायनि सिगां मानो साखोन सिखोन खालामनाय जायो?
फिन : मेगनेसियाम फिटानि बिखुंआव खायसे गोथार नङै बेसात (unwanted impurities) अरजाबना थानायखौ गैया खालामनो, बेखौ बाराव सावनाय सिगां साफा खालामनाय जायो आरो गोथार मेगनेसियाम धातुखौल’ सावनाय जायो।
- गाहायनि रासायनारि समानथाइफोरनि समानसु समानथाइ लिर।
(i) हाइड्र‘जेन + क्ल ‘रिन → हाइड्र‘जेन क्ल ‘राइड।
(ii) बेरियाम क्ल ‘राइड + एलुमिनियाम सालफेट → बेरिम सालफेत + एलुमिनियाम क्ल‘राइड।
iii) सडियाम + दै → सडियाम हाइड्रक्साइड + हाइड्र’जेन।
फिन: (i) H2 + Cl2 → HCl
समानसु : H+ Cl → 2HCl
(ii) BaCl2 + AI2(SO4)3 → BaSO4 + AICI3
समानसु: 3BaCl2 + Al2(SO4)3 → 3BaSO4 +2AlCl3
(iii) Na + H2O → NaOH + H2
समानसु: 2Na +2 H2O → 2NaOH + H2
- गाहायनि फिनजाथाइफोरनि थाथाइनि दिन्थिसिन बाहायनानै मोनसे समानसु रासायनारि समानथाइ लिर।
(i) बेरियाम क्ल ‘राइडनि गलिलाव आरो दैयाव सडियाम सालफेटजों फिनजाथाइ जानानै। गलियि बेरियाम सालफेट आरो सडियाम
क्ल‘राइडनि गलिलाव सोमजिहोयो।
(ii) सडियाम हाइड्रक्साइड गलिलाव (दैआव) आ हाइड‘क्ल‘रिक एसिडनि गलिलाव (दैआव) जों फिनजाथाड जानानै सडियाम क्ल‘राइड आरो दै सोमजिहोयो।
फिन: (i) BaCl2 (aq) + Na2SO4 (aq) → BaSO4 (S) + NaCl (aq)
(ii) NaOH (aq) + HCL (aq) → NaCl (aq) + H2O (l)
सोंनाय – फरा बिजाबनि, पेज: 10
- मोनसे मुवा ‘X’ नि गलिलावखौ गुफुर गाब होनायाव बाहायनाय जादों।
(i) ‘X’ मुवानि मुं आरो बेनि फरमुलाखौ लिर।
(ii) गोजौआव मोननाय ‘X’ मुवाजों दैजों जानाय फिनजाथाइखौ लिर।
फिनः (i) ‘X’ आ गोरान सुनै (CaO)
(ii) CaO(S) + H2O + Ca(OH)2 (aq)
- मावफारि 7 आव गंसे आनजाद हासुंआव बुथुमजानाय गेसनि बिबांआ गुबुन गंसे आनजाद हासुंआव बुथुमजानाय गेसनि बिबांनिख्रुइ फाननै मानो? बे गेसनि मुंखौ लिर।
फिन :- मावफारि 1.7 आव दैनिफ्राय हाइड्र’जेन गुन्द्रामा आरो अक्सिजेन गुन्द्रामा मोननो थाखै दैखौ मोब्लिब बिजिरनाय जायो। फिनजाथाइया गाहायाव होनाय बादि
2H2O (l) → 2H2 (g) + O2 (g)
फिनजाथाइयाव मोननै गुन्द्रामानि हाइड्रजेन आरो मोनसे गुन्द्रामानि अक्सिजेन गेस सोमजियो जाहोनाव हाइड्र’जेन गेसनि बिबांआ अक्सिजेन गेसनि नैफान जायो ।
सोंनाय – फरा बिजाबनि, पेज: 13
- कपार सालफेट गलिलावआव गंसे सोरनि गाजोलखौ सोमब्र‘योब्ला मानो गलिलावनि गाबआ सोलायो?
फिन : कपार सालफेत गलिलावआव सोरनि गाजोल सोमब्र’योब्ला गलिलावनि निल गाबा गैया जालाङो। बे फिनजाथाइयाव सोरआ कपारखौ दैखारो । बिदिनो कपार सालफेटनि बिबांआ खमियो आरो बिनि गाबआ गैया जालाङो।
Fe (s) + CuSO4 (aq) → FeSO4 (aq) + Cu (s)
- मावफारि 1.10 आव होनाय मोनसे नैफान जायखारनाय फिनजाथाइनि बिदिन्थि हो।
फिन : बेरियाम क्लराइड गलिलावआव सालफिउरिक एसिद दाजाबदेरब्ला गलियै BaSO4 (बेरियाम सालफेट) आरो हाइड्क्लरिक एसिद सोमजियो।
BaCI2 + H2SO4 → BaSO4 + 2HCI बे मोनसे नैफान रानसारनायनि बिदिन्थि।
- गाहायनि फिनजाथाइफोराव सोमजिनाय अक्सिजाबनाय मुवा आरो अक्सिगारनाय मुवाखौ सिनाय।
(i) 4Na(s) + O2 (g) → 2Na2O (s)
(ii) CuO (g) + H2 (g) → Cu(s) + H2O (l)
फिन : अक्सिजाबनाय मुवाया : 4Na(s), H2(g)
अक्सिगारनाय मुवाया : O2(g), CuO(s)
सोंथि बिदां
- गाहायनि फिनजाथाइनि सोमोन्दै माबे बुंथिया गोरोन्थि ?
2PbOs) + C(s) → 2Pb(s) + CO, (g)
- a) लेडनि अक्सिगारनाय जादों।
- b) कार्बन डाइक्साइडनि अक्सिजाबनाय जादों।
- c) कार्बननि अक्सिजाबनाय जादों।
- d) लेड अक्साइडनि अक्सिगारनाय जादों।
(i) (a) आरो (b)
(ii) (a) आरो (c)
(iii) (a), (b) आरो (c)
(iv) गासैबो
फिन : (i) (a) आरो (b) आ थार
- Fe2O3 + 2Al→ Al2O3 + 2Fe
गोजौनि फिनजाथाइया गाहायनि माबे फिनजाथाइनि बिदिन्थि
(a) अरजाबनाय फिनजाथाइ
(b) नैफान जायखारनाय फिनजाथाइ
(c) बायनानाय फिनजाथाइ
(d) जायखारनाय फिनजाथाइ
फिन: (d) जायखारनाय फिनजाथाइ।
- हाइड‘क्ल ‘रिक एसिडखौ सोरनि गुन्द्रायाव होदेरोब्ला मा जायो? गेबें फिननायखौ सायख‘।
- a) आइरन क्ल’राइड आरो हाइड्‘जेन गेस सोमजियो।
- b) आइरन हाइड्रक्साइड आरो क्ल‘रिन गेस सोमजियो |
- c) जेबो फिनजाथाइ जाया।
- d) दै आरो आइरन संख्रि सोमजियो।
फिन: a) आइरन क्ल ‘राइड आरो हाइड्र’जेन गेस सोमजियो।
- मोनसे समानसु रासायनारि समानथाइया मा? रासायनारि समानथाइखौ मानो समानसु खालामनो नांगौ जायो?
फिन : समानसु रासायनारि समानथाइआव फारनैथिंबो थानाय मोनफ्रोम गुदि मुवानि अनजिमाया समान समान जायो। बे बादि समानथाइआव मोदोमबां आरो सार्ज एबा आयननि समानसु जायो।
मोनसे फिनजाथाइ जानायाव मोनफ्रोम मुवानि मोदोमा बाङा एबा खमाया। फिनजाथाइआव मावेबा गुदि मुवाया केतायन सोमजिनो एंगारनाय इलेक्ट्रननि बिबाङा एनायन सोमजिनो आजावनाय इलेकट्रननि बिबांजों समान, बेनिखायनो बेफोरखौ दिन्थिनो समानथाइखौ समानसु खालाम नांगौ।
- गाहायनि बुंथिखौ रासायनारि समानथाइजों लिर आरो बेफोरखौ समानसु खालाम।
(a) हाइड्र‘जेन गेसआ नाइट्रजेनजों अरजाबनानै एम‘निया सोमजिहोदों।
(b) बारआव हाइड‘जेन सालफाइड गेसआ खामनानै दै आरो सालफार डाइअक्साइड सोमजिहोदों।
(c) बेरियाम क्ल‘राइडआ एलुमिनियाम सालफेटजों फिनजाथाइ जानानै एलुमिनियाम क्ल‘राइड आरो बेरियाम सालफेटनि गोदि सोमजिहोदों।
(d) पटासियाम धातुआ दैजों फिनजाथाइ जानानै पटासियाम हाइड्रक्साइड आरो हाइड्र‘जेन गेस सोमजिहोदों।
फिन : (a) 3H2 (g)+N2 (g) → 2NH3 (g)
(b) 2H2S (g) + 3O2 → 2SO2 (g) +2H2O (l)
(c) 3BaCI2 (aq) + Al2(SO4)3 (aq) → 2AICI3 (aq) + 3BaSO4 (s)
(d) 2K(s) + 2H2O (l) → 2KOH (aq) +H2 (g)
- गाहायनि रासायनारि समानथाइखौ समानसु खालाम।
(i) HNO3 + Ca(OH)2 → Ca(NO3)2 + H2O
(ii) NaOH + H2SO4 → Na2SO4 + H2O
(iii) NaCl + AgNO3 → AgCl + NaNO3
(iv) BaCl2 + H2SO4 → BaSO4 + HCl
फिन : (i) 2HNO3 + Ca(OH)2 → Ca(NO3)2 + 2H2O
(ii) 2NaOH + H2SO4 → Na2SO4 + 2H2O
(iii) NaCl + AgNO3 → AgCl + NaNO3
(iv) BaCl2 + H2SO4 → BaSO4 + 2HCl
- गाहायनि समानथाइफोरनि समानसु रासायनारि समानथाइ लिर
(a) केलसियाम हाइड्रॉक्साइड + कार्बन डाइअक्साइड → केलसियाम कार्बनेट + दै
(b) जिंक + सिलभार नाइट्रेट → जिंक नाइट्रेट + सिलभार
(c) एलुमिनियाम + कपार क्ल‘राइड → एलुमिनियाम क्लराइड + कपार
(d) बेरियाम क्ल’राइड + पटासियाम सालफेट → बेरियाम सालफेट + पटासियाम क्ल‘राइड
फिन : (a) Ca(OH)2 + CO2→ CaCO3 + H2O
(b) Zn+ 2AgNO3 → Zn(NO3)2 + 2Ag
(c) 2Al + 3CuCl2 → 2AlCl3 + 3Cu
(d) BaCI2 + K2SO3 → BaSO4 + 2KCI
- गाहायनि फिनजाथाइफोरखौ समानसु खालाम आरो मोनफ्रोमनिबो बेलायाव फिनजाथाइनि रोखोमखौ सिनायथि हो।
(a) पटासियाम ब्र‘माइड (aq) + बेरियाम आय‘डाइड (aq) → पटासियाम आय‘डाइड (aq) + बेरियाम ब्र‘माइड (s)
(b) जिंक कार्बनेट (s) → जिंक अक्साइड (s) + कार्बन डाइअक्साइड (g)
(c) हाइड्र ‘जेन (g) + क्लरिन (g) → हाइड्र‘जेन क्ल‘राइड (g)
(d) मेगनेसियाम (s) + हाइड्‘क्ल‘रिक एसिड (aq) → मेगनेसियाम क्ल‘राइड (aq) + हाइड्र‘जेन (g)
फिन : (a) 2KBr (aq) – BaI2 (aq) → 2KI (aq) + BaBr2 (s)
बे फिनजाथायआ नैफान जायखारनाय फिनजाथाइ
(b) ZnCO3 (s) → ZnO (s) + CO2 (g)
बे फिनजाथायआ बायस्रानाय फिनजाथाइ
(c) H2 (g) + CI2 (g) → 2HCI (g)
बे फिनजाथायआ अरजाबनाय फिनजाथाइ
(d) Mg (s) + 2HCI (aq) → MgCl2 (aq) + H2 (g)
बे फिनजाथायआ जायखारनाय फिनजाथाइ
- दुंखांग्रा फिनजाथाइ आरो दुंसोबग्रा फिनजाथाइ बुङोब्ला मा बुजियो? बिदिन्थि हो।
फिन : जायफोर रासायनारि फिनजाथाइयाव बिदुं सोमजिखाङो बे फिनजाथाइखौ दुंखांग्रा एबा बिदुं सोमजिग्रा फिनजाथाइ (Exothermic reaction) बुङो । गुबुन फारसे बिदुं सोबग्रा फिनजाथाइफोरखौ दुंसोबग्रा एबा बिदुं सोबखांग्रा (Endothermic reaction) फिनजाथाइ बुङो ।
बिदिन्थि हिसाबै :
दुखांग्रा फिनजाथाइ : C(s) + O2 (g) → CO2 + बिदुं
दुंसोबग्रा फिनजाथाड़ : C(s) + 2S(s) → CS2 + बिदुं
- हांलानायखौ मानो मोनसे दुंखांग्रा फिनजाथाड हिसाबै साननाय जायो । बेखेव।
फिन: जों जानाय आदाराव कार्बहाइड्रेट खौसे थायो। बे कार्बहाइड्रेटआ दोगोन जाना ग्लुकजसिम सोलायो। हां लानाय समाव अक्सिजेननि बिथाथिजों ग्लुकजआ बिदुं सोमजिहोना अक्सिजाबनाय जायो।
C6H12O6 (aq) + 6O2 → 6CO2 (aq) + 6H2O (l) + बिदुं
बे बादिनो हांलानाया दुंखांग्रा जाथाइ।
- बायस्रानाय फिनजाथाइखौ मानो अरजाबनाय फिनजाथाइनि उलथा होननानै बुंनाय जायो? बेफोर फिनजाथाइफोरनि समानथाड़ लिर ।
फिन : बायस्रानाय फिनजाथाइया अरजाबनाय फिनजाथाइनि उलथा। .
बायस्रानाय फिनजाथाइयाव मोनसे गुन्द्रामाया बायस्राना मोननै एबा बेनिख्रुइ बांसिन मुवासिम सोलायो। बिदिन्थि हिसाबै सिलभार क्ल’राइडखौ साननि सोरांआव लाखिब्ला बायस्राना सिलभार आरो क्लरिनसिम सोलायो।
2AgCI (s) → 2Ag (s) + Cl2 (g) (साननि स्रां)
फारसेथिं, अरजाबनाय फिनजाथाइयाव मोननै एबा बांसिन गुदि मुवाफोरा अरजाबना मोनसे खौसे मुवासिम सोलायो। बिदिन्थि हिसाबै कार्बन आरो अक्सिजेनआ अरजाबना कार्बन डाइ अक्साइड सोमजियो।
C(s) + O2 (g) → CO2 (g)
- बायस्रानाय फिनजाथाइयोव शक्टिखौ बिदुं, सोरां एबा मोब्लिबनि महराव दैथायनायनि मोनफा मोनफा समानथाइ लिर।
फिन : 2MgO (s) → 2Mg (s) + O2 (g) (बिदुं)
AgBr (s) → Ag(s) + Br2 (g) (सोरां)
2H2O (l) → 2H2(g) + O2 (g) (मोब्लिब शक्टि एसिद)
- जायखारनाय आरो नैफान जायखारनाय फिनजाथाइनि गेजेराव मा फाराग दं? बेफोर फिनजाथाइनि समानथाइ लिर।
फिन : जायखारनाय फिनजाथाइयाव सांग्रांसिन धातुआ खम सांग्रां धातुखौ दैखारो।
बिदिन्थि : Fe (s) + CuSO4 (aq) → Cu (s) + FeSO4 (aq)
बेवहाय सोरआ कपार धातुखौ दैखारदों।
नैफान जायखारनाय फिनजाथाइयाव मोननै फिनजाग्रा मुवा बिसोरनि आयनखौ सोलायलायो।
बिदिन्थि : AgNO3 (aq) + NaCl (aq) → AgCl(s) + NaNO3 (aq)
सिलभार नाइट्रेट आरो सडियाम क्ल’राइडआ Cl आरो NO आयनफोरखौ सोलायलायदों।
- सिलभारनि सोदांनायाव सिलभार नाइट्रेट गलिलावनिफ्राय सिलभार दिहुननायाव कपार धातु जायखारनायाव लोब्बा दं। फिनजाथाइखौ लिर।
फिन : 2AgNO3 (aq) + Cu(s) → Cu(NO3)2 (aq) + 2Ag(s)
- मोनसे गोदिज‘नाय फिनजाथाइ बुङोब्ला मा बुजियो? बिदिन्थि होनना बेखेव।
फिन : मोननै फिनजाग्रा मुवाफोरा जेब्ला गलिनाय बिथाथिआव जाथाय जायो अब्ला मोनसे एबा बांसिन फिनजा मुवाया माब्लाबा गलियै बिथाथिआव गोदि हिसाबै थायो। बे फिनजाथाइखौ गोदि ज’होनाय फिनजाथाइ बुङो।
बिदिन्थि : FeCI2 (aq) + 3NH4OH (aq) → Fe(OH)3 + 3NH4Cl (aq)
बेवहाय आइरन हाइड्रअक्साइडआ { Fe(OH)3 } गोदि ज’यो।
- गाहायाव होनायखौ अक्सिजेननि मोननाय एबा खोमानायजों लोब्बा लाखिनानै बेखेव आरो मोनफ्रोमनिबो मोननैयै बिदिन्थि हो।
(a) अक्सिजाबनाय (b) अक्सिगारनाय
फिन : (i) जाय फिनजाथाइयाव माबेबा मुवाया अक्सिजेन नाजावो बे फिनजाथाइखौनो अक्सिजाब फिनजाथाइ बुङो।
2Mg + O2 → 2MgO (Mg आ अक्सिजाबदों)
(i) जाय फिनजाथाइयाव माबेबा मुवाया अक्सिजेन एंगारो बेखौनो अक्सिगार फिनजाथाइ बुङो।
ZnO + C → Zn + CO (ZnO आ अक्सिगारदों)
- मोनसे गोजों मुगा गाब गोनां गुदिमुवा X खौ बारआव फुदुंनायाव गोसोम गाबनि जाबाय। गुदिमुवा X नि मुं आरो सोमजिनाय गोसोम गाबनि खौसेनि मुंखौ लिर।
फिन: गुदि मुवा X आ कपार (Cu)
खौसे मुवाया कपार अक्साइड (CuO)
2Cu(s) + O2 → 2CuO
- जों मानो सोरजों बानायजानाय बेसादफोराव गाब फुननो गोनां जायो?
फिन : गाबआ अक्सिजाब हेंथा हिसाबै खामानि मावो आरो सोरनि आयजेंखौ जामख’नायनिफ्राय रैखाथि होयो बियो सोरनि मुवा आरो सिदोमा बारनि गेजेराव होथेग्रा हिसाबै खामानि मावो।
- थाव एबा मेजेम थाफादेरनाय जामुखौ नाइट्रजेन गेसजों आबुं खालामना लाखिनाय जायो। मानो?
फिन : अक्सिजेन अक्सिजाबनायनिफ्राय रैखा मोनहोना गोगोयै लाखिनो थाखाय आदारखौ नाइट्रजेन गेसजों आबुं खालामना लाखिनाय जायो।
- मोनफ्रोमनिबो मोनफायै बिदिन्थि होनानै गाहायाव होनायफोरखौ बेखेव।
(a) जामख‘नाय (b) सेवथाइ
फिन : (a) जामख’नाय : सिदोमा आरो अक्सिजेननि जाथायनि जाहोनाव धातुआ जामख’यो। आइरन (सोर) बादि धातुफोरनि सा बाहागोआव माराम जाना जामcffख’यो। बे जाथाइखौ जामख’नाय बुङो | जामख’नाया मटर गारि, दालां, न’ बाइदियाव बाहायनाय धातुफोरनि सायाffव जायो आरो बेफोरखौ गाज्रि खालामो।
(b) सेवथाइ: आदारखौ गोबाव सम लाखिब्ला थाव आरो मेजेमफोरा अक्सिजाबो आरो खैसिब जाना मोनामो आरो बेखौ जायोब्ला बेराम जायो। बेखौनो सेवथाइ (Rancidity) बुङो।
बेनिफ्राय बारग’नो सेवथाइ (Rancidity) अक्सिजाब हेंथा हिसाबै नाइट्रजेन बादि-गेस बाहायो। बिदिन्थि हिसाबै जाग्रा मुवा सिपस (chips) पेकेतआव नाइट्रजेन गेस आबुं खालामना जुथुमनाय जायो जाहाते गोबाव साननि उनावबो बाहायजाथाव थायो।