खोन्दो -2 एसिड, खारदै आरो संख्रि (ACIDS, BASES AND SALTS)

 
सोंनाय – फरा बिजाबनि, पेज: 18
1. नोंनो गंथाम आनजाद हासुं होनाय जादों। बेफोरनि गंसेआव सावनाय दै (distilled water ) आरो गुबुन गंनैआव फारियै एसिडआरि गलिलाव आरो खारदैयारि गलिलाव ला। नोंनो गोजा लिटमास खाखारल’ होनाय जादों, नों गंफ्रोमबो आनजाद हासुंनि मुवाफोरखौ माबोर सिनायथि होगोन? 
फिन : गोजा लिटमास पेपारआ दै आरो एसिडआव जेबो सोलाया नाथाय खारैआव निल गाबसिम सोलायो।
सोंनाय – फरा बिजाबनि, पेज: 22
1. गाइखेर मोखै आरो गोखै मुवाफोरखौ मानो फिथलाइ आरो कपारनि आइजेंफोराव दोननो नाङा ? 
फिन : गाइखेर दाखा आरो गोखै मुवाफोरा एसिडआरि आरो एसिडआ फिथलाइ आरो कपारनि आयजेंफोरजों फिनजाथाइ जायो। बेखायनो बेफोरखौ कपार आरो फिथलाइनि आयजेंफोराव दोननो नाङा। 
2. मोनसे धातुजों मोनसे एसिडआ फिनजाथाइ जायोब्ला सरासनस्रायै मा गेस ओंखारो? मोनसे बिदिन्थिजों बेखेव। बे गेसनि नुजाथिनायखौ नों माबोरै आनजाद खालामनो? 
फिन : (i) जेब्ला एसिडआ धातुजों फिनजाथाइ जायो हाइड्रजेन गेस सामाजयो।
(ii) गंसे आनजाद हासुंआव जिंकनि थुख्राफोर लाना दैब्रां हाइड्रक्ल’रिक एसिड (5 मि.लि. सो) लासैयै दाजाबदेरब्ला फिनजाथाइ जाना हाइड्रजेन गेस सोमजियो। 
Zn + 2HCI → ZnC12 + H2
बे सोमजिनाय गेसखौ मोनसे दैदेनग्रा हासुंजों थांहोना साबोननि गलिलावआव खोख्लैब्ला साबोननि गांथ’फा सोमजिना गेसखौ बोनथुमना दोनो। बेखौ केन्डेलजों सावब्ला पप सोदोब होना बेरलाङो। 
3. धातुनि खौसे A आ दैलाव हाइड’क्ल’रिक एसिडजों फिनजाथाइ जानानै बुरुबुर सोदोब ( effervescence) सोमजिहोयो। ओंखारनाय गेसआ जोंबाय थानाय गंसे मम बाथिखौ खोमोरो। बे फिनजाथाइनि मोनसे सोमजिनाय खौसेआ केलसियाम क्ल’राइड जायोब्ला समानसुरासायनारि समानथाइ लिर। 
फिन : केलसियाम क्लराइडआ जोबथा फिनजा मुवा आरो सोमजिनाय गेसआ जोंबाय थानाय केन्डेलखौ खोमोरो अब्ला बे गेसआ CO2 | धातुनि खौसेआ केलसियाम कार्बनेट । बेखायनो केलसियाम कार्बनेट आरो हाइड्रक्ल’रिक एसिडनि गेजेराव जानाय रासायनारि फिनजाथाइया जागोन 
CaCO3 + 2HCI → CaCl2 + CO2 + H2O
सोंनाय – फरा बिजाबनि, पेज: 25
1. दैआरि गलिलावआव HCI, HNO3 बायदि बायदिफोरा मानो एसिडआरि आखु दिन्थियो नाथाय एलकहल आरो ग्लुक ‘ज बादि
खौसेफोरनि गलिलावफोरा मानो एसिडआरि आखु दिन्थिया ? 
फिन : HCl, HNO3 बायदिफोरनि दैआरि गलिलावआ (Aqueous solution) H+  आयन सोमजियो। बेखायनो बेफोरनि गलिलावआ एसिडआरि आखुथाइनि जेराव एलकहल आरो ग्लुकजफोरा H+  आयन सोमजिहोयाखायनो एसिडआरि आखुथाइ गोनां नङा। 
2. एसिडनि दैआरि गलिलावआ मानो मोब्लिब दैदेनो? 
फिन : एसिडआ दैआरि गलिलावआव आयन सोमजिहोयो आरो गलिलावआव आयननि जोहै मोब्लिब बोहैयो। बेबादिनो दैआरि एसिड गलिलावआ मोब्लिब दैदेनो। 
3. गोरान HCl  गेसआ मानो गोरान लिटमास खाखोरनि गाबखौ सोलायहोआ? 
फिन : गोरान HCl  गेसआ H+   आयन सोमजिहोआ आरो बेखायनो गोरान लिटमास बिलायनि जेबो गाब सोलाया। 
4. मोनसे एसिडखौ दैलाव खालामनायाव एसिडखौ दैआव होदेरनांगौ नाथाय दैखौ एसिडआव होदेरनाङा होन्नानै सुबुरन होनाय जायो मानो ? 
फिन : एसिडआव दै गलायब्ला गोबां बिबांनि बिदुं सोमजिखाङो। बेनि थाखायनो दैयाव एसिडखौ लासै लासै दाजाबलांनाय जायो। जेब्ला एसिदआव दै दाजाबदेरनाय जायो अब्ला हरखाब गोबां बिदुं सोमजिनाय जाहोनाव उसिफावनानै एबा बेरफुनानै सि जोम, देहा मोदोम खामग्लाबजोबनो हागौ। 
5. एसिडनि गलिलावखौ दैलाव खालामोब्ला हाइड्र’नियाम आयन (H3O+) नि खाब्रांथिनि माबादि गोहोम खोख्लैयो? 
फिन : जेब्ला माबेबा बिबांनि एसिडआव दै गलायब्ला गलिलावआव सानगुदि रोजागासैनि हाइड्रनियाम आयन H3O+ सोमजियो । दै दाजाबदेरना दैलाव खालामब्ला H3O+ आ मोनफ्रोम सानगुदि रोजागासैआव खमियो आरो H3O+ नि गोसाथिआ खमियो। 
6. सडियाम हाइड्र’क्साइडनि गलिलावआव बांद्राय खारदैखौ गलिहोयोब्ला हाइड्रक्साइड आयन (OH-) नि खाब्रांथिनि सायाव माबादि गोहोम खोख्लैयो।
फिन : जेब्ला सडियाम हाइड्र’अक्साइड गलिलावआव बांद्राय खारै दाजाबनाय जायो अब्ला हाइड्र’अक्साइड आयननि गोसाथिआ बाङो, मानोना हाइड्र’अक्साइड आयननि बिबाङा मोनफ्रोम सानगुदि रोजागारीयाव बाङो। जुदि खारैआ दैआव गलियै जायो,  हाइड्र’अक्साइड आयननि गोसाथिआ दिदोमै थायो।
 सोंनाय – फरा बिजाबनि, पेज: 28
1. नोंहा A आरो B मोननै गलिलाव दं। गलिलाव A नि pH मानआ 6 आरो B नि pH मानआ 8 हाइड्र’जेन आयननि खाब्रांथिया माबे गलिलावआव बांसिन? माबेआ एसिडआरि आरो माबेआ खारदैयारि? 
फिन : गलिलाव A आव हाइड्र’जेन आयननि गोसाथिआ बांसिन । गलिलाव A आ इसे एसिडआरि आरो गलिलाव B आ खारैआरि।
2. गलिलावनि आखुआव H+ (aq) आयननि खाब्रांथिया मा गोहोम खोख्लैयो? 
फिन : H+  आयनआ जेसेबां बांसिन एसेबां एसिडआरि आखुआ बांसिन। 
3. खारदैआरि गलिलावआवबो H+ (aq) आयननि खाब्रांथिया मा गोहोम खोख्लैयो? 
फिन : खारैआरि गलिलावआवबो H+  आयनफोरा थायो। नाथाय OH-  आयननि रुजुनायाव H+  आयनआ जोबोद खम थायो। बेखायनो OH- आयनआ बांसिन थानाय थाखाय गलिलावआ खारैआरि जायो। 
4. सासे आबादारिया बिनि फोथारनि हाखौ हानि मा अबस्थायाव गोरा सुनै (केलसियाम अक्साइड) एबा गोथै सुनै (केलसियाम हाइड्रक्साइड) एबा स’क (केलसियाम कार्बनेट) जों सामलायनो गोनां जायो होननानै  नोंसोर सानो? 
फिन : लाइफांफोरा pH सिमा 6-8 नि गेजेराव साबसिनै थांना थायो। बेखायनो हाया एसिडआरि जायोब्ला आबादारिफोरा हायाव सुनै हाब्रु (Slaked lime) एबा सुनै (Quick lime) एबा सक बाहायो।
सोंनाय – फरा बिजाबनि, पेज: 33
1. CaOCI2 खौसेनि साधारण मुङा मा? 
फिन : ब्लिसिं पाउदार। 
2. क्ल’रिना माबे मुवाजों फिनजाथाइ जायोब्ला ब्लिसिं पाउडार सोमजियो? 
फिन : सुनै दै। 
3. गोरा दैखौ गुरै खालामनायाव बाहायनाय सडियाम खौसेनि मुं लिर। 
फिन : सडियाम कार्बनेट।
4. सडियाम हाइड’कार्बनेटनि गलिलावखौ फुदुङोब्ला मा जागोन? फिनजाथाइनि समानथाइखौ लिर। 
फिन : सडियाम हाइड्र’जेन कार्बनेटखौ बिदुं होब्ला सडियाम कार्बनेत आरो CO2 गेस सोमजियो।
2NaHCO3 → Na2CO3 + CO2 + H2O
5. प्लाष्टार अफ पेरिस आरो दैनि फिनजाथाइखौ दिन्थिनाय मोनसे समानथाय लिर। 
फिन : 2CaSO4. 1/2 H2O + H2O → 2CaSO4. 2H2O 
 
सोंथि बिदां (EXERCISE) पेज: 34
1. मोनसे गलिलावआ गोजा लिटमासखौ नीला खालामदों, बेनि pH मानआ जानो हागौ-
(a) 1 (b) 4 (c) 5 (d) 10 
फिन : (d) 10 
2. मोनसे गलिलावआ गावस्रानाय दाउदैनि बिखंजों फिनजाथाइ जानानै मोनसे गेस सोमजिहोयो जाय सुनैनि दैखौ गाइखेर बादि खालामो। गलिलावआव दं-
(a) NaCl (b) HCl (c) LiCL (d) KCI 
फिन : (b) HCl 
3. 8 मिःलि: नि HCI गलिलावआ 10 मिःलि: NaOH गलिलावखौ आबुङै मदला जाहोयो। जों 20 मि:लि: NaOH नि एखे गलिलावखौनो लायोब्ला बेखौ मदला खालामनो थाखाय गोनांथि जानाय HCI गलिलाव (सिगांनि बादि एखे गलिलाव )नि बिबाङा जागोन। 
(a) 4 मि.लि. (b) 8 मि.लि. (c) 12 मि.लि. (d) 16 मि.लि. 
फिन : (d) 16 मि.लि.
4. गाहायनि माबे रोखोमनि मुलिखौ दोगोनजायिखौ जाहोनो थाखाय बाहायनाय जायो? 
(a) एन्टिबाय’टिक (b) एनालजेसिक (c) एसिड होबथाग्रा (d) एन्टिसेप्टिक 
फिन : (c) एसिड होबथाग्रा
5. गाहायनि फिनजाथाइफोरनि सोदोब समानथाइ आरो समानसु समानथाड़ लिर।
(a) दैलाव सालफिउरिक एसिडआ जिंक सेरेबजों फिनजाथाइ जादों। 
(b) दैलाव हाइड्र’क्ल’रिक एसिडआ मेगनेसियाम फिटाजों फिनजाथाइ जादों।
(c) दैलाव सालफिउरिक एसिडआ एलुमिनियाम पाउडारजों फिनजाथाइ जादों।
(d) दैलाव हाइड्र’क्ल’रिक एसिडआ सोरनि गुन्द्राफोरजों फिनजाथाइ जादों। 
फिन : (a) दैलाव सालफिउरिक एसिड + जिंक → जिंक सालफेट + हाइड्रे’जेन।
H2SO4(aq) + Zn(s) → ZnSO4(aq) + H2(g) 
(b) मेगनेसियाम फिटा + दैलाव हाइड्र’क्ल’रिक एसिद → मेगनेसियाम क्ल’राइड + हाइड्र’जेन।
2HCl(aq) + Mg(s) → MgCl2(aq) + H2(g) 
(c) दैलाव हाइड्र’क्ल’रिक एसिद + एलुमिनियाम पाउदार → एलुमिनियाम सालफेट + हाइड्रजेन
H2SO4(aq) + 2Al(s) → Al2(SO4)3(aq) + 3H2(g)
(d) दैलाव हाइड्र’क्ल’रिक एसिद + सोरनि गुन्द्राफोर → सोरनि क्लराइड + हाइड्रजेन
6HCl(aq) + 3Fe(s) → 3FeCl2(aq) + 3H2(g)
6. एलक’हल आरो ग्लक’जफोर बादि खौसेमुवायावबो हाइड्र’जेन थायो नाथाय एसिड होननानै बुंनो हाया। बेखौ फोरमान खालामनो थाखाय मोनसे मावफारि फोरमायना लिर। 
फिन : गंसे बिकाराव एलक’हल आरो ग्लुक’जनि गलिलाव लानाय जाबाय। मोनसे कर्क लाना गाजोल गंनैजों फारनै खरथिंजायबो ओंखारना थानाय बादि सुफ्लंना लाबाय। दानिया कर्कखौ गलिलावआव सोमब’ना गंनै गाजोलाव 6 V नि बेटारि, गंसे बाल्ब आरो सुइज दाजाबनाय जाबाय। दानिया सुइजखौ अन खालामबाय, नाथाय बाल्बआ जोङाखै । बेनि जाहोना जाबाय गलिलावआव H+ गैया बेयो दिन्थियोदि हाइड्र’जेन आरो ग्लुकजआ एसिड नङा |
7. सावनाय दैया मानो मोब्लिब दैदेना, नाथाय अखाहादैया मानो दैदेनो? 
फिन : अखानि दैआव एसिडनि आयनफोर थायो आरो बेखायनो बेयो मोब्लिब दैदेनो जेराव सावनाय (distilled) दैआव आयन थाया आरो मोब्लिब दैदेना। 
8. एसिडफोरा मानो दैनि बिथाथियाव एसिडआरि आखुखौ दिन्थिया? 
फिन : एसिडफोरा दैयाव हाइड्र’नियाम आयन सोमजियो। नाथाय दै गोयैयाव हाइड्र’नियाम आयन सोमजिया जायनि थाखै एसिडआरि आखु दिन्थिया। 
9. A, B, C, D आरो E मोनबा गलिलावखौ साग्लोबसार दिन्थिसारग्राजों आनजाद नायनायाव pH मानखौ फारियै 4, 1, 11, 7 आरो 9 मोनबाय। माबे गलिलावआ – 
(a) दद्र’ 
(b) गोखों एलकालि आखु गोनां 
(c) गोखों एसिडआरि 
(d) लोरबां एसिडआरि 
(e) लोरबां एलकालि आखु गोनां 
pH मानखौ हाइड्र’जेन आयन गोसाथिनि बांलांनाय फारियाव साजाय।
फिन : (a) D (b) C (c) B (d) A (e) E 
H+ आयन गोसाथिनि pH माननि फारि बांनायः
10 < 9 < 7 < 4 < 1 
10. समान लाउथाइनि मेगनेसियाम फिटाखौ A आरो B आनजाद हासुंआव लानाय जाबाय। आनजाद हासुंआव हाइड्र’क्ल’रिक एसिड (HCI) आरो B आनजाद हासुंआव एसिटिक एसिड (CH3COOH) होदेरनाय जाबाय। मोननैबो एसिडनि बिबां आरो गोसाथिया एखे। माबे आनजाद हासुंआव हिस हिस सोदोब (fizzing) आ बांसिन गोख्रै सोमजिगोन आरो मानो?
फिन : हाइड’क्लरिक एसिड थानाय आनजाद हासुं A आव हिस हिस सोदोबा बांसिन गोख्रैयै ओंखारगोन । बेनि जाहोना जाबाय हाइड्रक्ल’रिक एसिडआ एसिटिक एसिडनिख्रुइ सांग्रांसिन आरो मेगनेसियाम फिटा आरो HCI नि गेजेराव जानाय माया Mg आरो एसिटिक एसिडनि गेजेराव जानाय जाथाइनिख्रुइ गोख्रैसिन। 
11 गोथां गाइखेरनि pH मानआ 6, बेयो दाखायाव महर सोलायोब्ला pH मानआ सोलायगोन होनना नों माबोरै सानो? नोंनि फिननायखौ बेखेव । 
फिन : गायखेरनि pH आ 6 निख्रुइ खमसिन जागोन जेब्ला बेयो गायखेर दाखासिम सोलायो। जाहोना जाबाय गायखेर दाखा जानायाव लेकटिक एसिड सोमजियो।  
12. सासे गाइखेर फानग्राया गोथां गाइखेराव इसे बिबांनि बेकिं स’डा होदेरो। 
(a) बियो मानो गोथां गाइखेरनि pH मानखौ 6 निफ्राय इसे खारदैआरि आखुसिम सोलायो?
(b) गाइखेरा मानो दाखा जानायाव गोबाव सम लायो? 
फिन : (a) गायखेर फानग्रा मानसिया गोथार गायखेराव इसे बेकिं स’डा दाजाबदेरो जाहाथे इसे खारैआरि जायो अब्ला गायखेरखौ गोबाव सम दोनथुमनो हायो ।
(b) गायखेराव लेकटिक एसिड सोमजिनायनि थाखै दाखा खायो । गिबियाव खारैआरि आखु, बेकिं स’डाखौ निउट्रेल सिम सोलायग्रोनांगौ आरो बांद्राय लेकटिक एसिड सोमजिनाय उनावसो गायखेरा दाखा खायो। 
13. प्लाष्टार अफ पेरिसखौ गंसे सिदोमा होबथाना आइजेंआव लाखिनाय जायो। मानो बेखेव? 
फिन : प्लाष्टार अब पेरिसआ केलसियाम सालफेत (CaSO4.1/2H2O) नि जथाइ। जेब्ला बेखौ बारनि सिदोमायाव उदाङै लाखिनाय जायो, अब्ला बेयो सिदोमा सोबखांना जिपसाम (CaSO4.2H2O) सिम सोलायो जायनि आखु आरो गुणआ जुदा। बेखायनो प्लाष्टार अब पेरिसखौ सिदोमा होबथा दोनग्रायाव दोननाय जायो। 
 
 
 
 
 
 
14. मदला जानाय फिनजाथाडया मा? मोननै बिदिन्थ हो।
फिन : एसिड आरो खारैनि गेजेराव फिनजाथाइ जाना संख्रि आरो दै सोमजिनायखौ मदला जानाय फिनजाथाइ बुङो।
   खारै + एसिड → संख्रि + दै
बिदिन्थि : (i) HCl + NaOH → NaCl + H2O 
     एसिड खारै     संख्रि    दै
(ii) CH3COOH + NaOH → CH3COONa + H2O
एसिड       खारै          संख्रि       दै
15. वासिं स’डा आरो बेकिं स’डानि मोननै गोनां बाहायनाय लिर। 
फिन : बेकिं स’डानि मोननै बाहायथि :
(i) बेखौ बेकिं स’डानि गलाइ मुवा बेकिं पाउडार बानायनायाव आरो टारटारिक एसिड बादि गुरै जाजाथाव एसिड बानायनायाव बाहायो। 
(ii) बेखौ स’डा-एसिडनि अर खोमोरग्रा हिसाबै बाहायो। 
वासिं स’डानि मोननै बाहायथिः 
(i) बेखौ ग्लास, साबोन आरो पेपार बानायनायाव बाहायो। 
(ii) दैनि अरायथा गोराथि होखारनो बाहायो।