खोन्दो -3 धातु आरो धातुनङिफोर (METALS AND NON-METALS)
सोंनाय – फरा बिजाबनि, पेज: 40
- मोनसे धातुनि बिदिन्थि हो जाय
- सरासनस्रा दुंथाइयाव लाव लाव।
- गंसे दाबाजों गोरलैयै हाजायो।
- बिदुनि साबसिन दैदेनग्रा।
- बिदुंनि खम दैदेनग्रा।
फिन : (i) मार्कारि(पारा) (ii) सदियाम (iii) सिलभार (iv) लेड
- बुदामब्लेजाग्रा आरो दाफ्लाउजाग्रानि ओंथिखौ बेखेव।
फिन : बुदामब्लेजाग्राया धातुनि मोनसे धोरोम जायखौ हाथ्रिजों बुना दाब्लेयै गुवार महराव लाखिनो हायो।
दाफ्लाउजाग्राया धातुनि मोनसे धोरोम जायखौ बुनानै गोलाव महराव लाखिनो हायो।
सोंनाय – फरा बिजाबनि, पेज: 46
- सडियामखौ मानो खेरासिन थावआव गोदोहोना लाखिनाय जायो?
फिन : सडियामआ जोबोद सांग्रां। बेखौ लांदांयै बाराव लाखिब्ला बेयो अर जोंखाङो ।
- फिनजाथाइफोरनि समानथाइखौ लिर
- आइरणआ दैखफ‘जों जानाय फिनजाथाइ
- केलसियाम आरो पटासियामआ दैजों जानाय फिनजाथाइ
फिन : (i) 3Fe + 4H2O(g) → Fe3O4 + 4H2
(ii) Ca + 2H2O → Ca(OH)2 + H2
2K + 2H2O → 2KOH + H2
- रोखोमब्रै धातुफोर A, B, C आरो D नि नमुनाफोर लानाय जादों आरो गाहायाव होनाय गलिलावफोरखौ मोनसेनि उनाव मोनसे होदेरनाय जादों। मोननाय फिथाइखौ गाहायाव होनाय बादि थख‘लाइ बानायनाय जादों।
धातु | आइरण (II) सालफेट | कपार (II) सालफेट | जिंक सालफेट
| सिलभार नाइट्रेट
|
A B C D | फिनजाथाइ जाया जायखारनाय फिनजाथाइ जाया फिनजाथाइ जाया | जायखारनाय
फिनजाथाइ जाया फिनजाथाइ जाया
|
फिनजाथाइ जाया फिनजाथाइ जाया फिनजाथाइ जाया
|
जायखारनाय फिनजाथाइ जाया
|
A, B, C आरो D धातुफोरनि सोमोन्दै होनाय सोनायफोरनि फिननाय मोननो थाखाय गोजौनि थख‘लाइखौ बाहाय।
- माबेया बांसिन सांयां धातु?
- B खौ कपार सालफेटनि गलिलावआव होदेरोब्ला नों मा नुनो मोनगोन?
- A, B, C आरो D धातुफोरखौ सांग्रांथिनि हायगा फारियाव साजाय।
फिन : (i) जोबोद सांग्रां धातुआ B नाथाय बेयो Zn निखुइ खम सांग्रां ।
(ii) B आ आइरन (सोर) निख्रुइ सांग्रांसिन जानायलाय कपारनिख्रुइबो सांग्रां। बेखायनो कपार सालफेट गलिलावनिफ्राय कपार धातुखौ B आ दैखारगोन।
B + CuSO4 → Cu + BSO4
(iii) D आ बयनिख्रुइ खम सांग्रां । C आ A निख्रुइ खम सांग्रां, A आ कपारनिखुइ सांग्रां । नाथाइ C आ कपारनिखुइ खम सांग्रां।
बेखायनो, B > A > C > D
- मोनसे सांग्रां धातुआव दैलाव हाइड्र‘क्ल‘रिक एसिडखौ होदेरोब्ला माबे गेसआ सोमजियो? आइरणआ दैलाव H2SO जों जानाय रासायनारि फिनजाथाइखौ लिर।
फिन : सांग्रां धातुजों दैब्रां हाइड्र’क्ल’रिक एसिड दाजाबदेरोब्ला हाइड्रजेन गेस सोमजियो।
बिदिन्थि : Fe + HCI → FeCl3 + H2
- जिंकखौ आइरण (II) सालफेट गलिलावआव होदेरोब्ला नों मा नुनो मोनगोन? सोमजिनाय रासायनारि फिनजाथाइखौ लिर।
फिन : Zn आ Fe निख्रुइ सांग्रांसिन । बेखायनो आइरण सालफेट गलिलाव आव Zn सोमब्रयोब्ला आइरणआ गलिलावनिफ्राय दैखार जायो आरो आइरण सालफेटनि गोथां गाबा गुफुर जालाङो।
सोंनाय – फरा बिजाबनि, पेज: 49
- सडियाम, अक्सिजेनआरो मेगनेसियामनि इलेक्ट्रन फोथा दाथाइखौ लिर
- इलेक्ट्रनफोरनि जायखारनायजों Na2O आरो MgO नि सोमजिनायखौ दिन्थि।
- बेफोर खोसेफोराव नुजाथिनाय आयनफोरा मा?
फिन : (i)
(ii)
(iii)
- आयनारि खौसेफोराव मानो गोजौ गलिनाय बिन्दो थायो?
फिन : आयनारि खौसेफोराव केटायन आरो एनायननि गेजेराव मोब्लिब थादोम बोकथाबनाय बोलोआ जोबोर गोख्रों। बेनिखायनो आयनफोरखौ आलादा जाहोनी थाखाय थोजासे बिदुं शक्टिनि गोनांथि जायो। बेखायनो बेसोरनि आवलिसिमाया जोबोर बारा ।
सोंनाय – फरा बिजाबनि, पेज: 53
- गाहायाव होनायफोरनि बुंफोरथि हो।
(i) खनिमुवा (ii) फेरखोना (iii) खनियारि मैला
फिन : (i) खनिमुवा: बुहुमनि बिखुंआव धातु मोनसेखौ उदां एबा खौसे थासारिआव मोननो हागौ। बेबादि मुवाफोरखौनो खनिआरि मुवा एबा मानिक (Minerals) बुंनाय जायो । बिदिन्थि हिसाबै NaCl, CaCO3, ZnS, CuOS बाइदि बाइदि।
(ii)फेरखोना: धातु मोनसेखौ बेनि गासैबो खनिआरि मुवानिफ्राय बाङाय खरसायाव बुथुमनो हाया। जायफोर खनिआरि मुवानिफ्राय खम खरसायावनो धातु मोनसेखौ गोथार थासारियाव बुथुमनो हायो। बे खनिआरि मुवाखौनो धातुनि फेरखोना (Ore) बुंनाय जायो। बिदिन्थि: जिंक ब्लेण्ड (ZnS), बक्साइड (AI2O3.2H2O)
(iii) खनियारि मैला (Gangue) : खनिनिफ्राय दिहुननाय उनाव मोनसे धातुनि फेरखोनाजों गोबां गुबुन गुबुन बेसाद एबा मैला गलायनानै थायो। बे नाङि मैलाफोरखौ खनि मैला (Gangue) बुङो। बे मैलाफोरा एसिड आखु गोनां (जेरै-SiO2, P2O5) एबा खारै आखु गोनां (जेरै – CaO, MgCO3, FeO) जानो हागौ।
2.मिथिंगायाव उदां थाथाइयाव मोननाय रोखोमनै धातुनि मुं लिर।
फिन : सना आरो प्लेटिनाम।
3.मोनसे धातुखौ बेनि अक्साइडनिफ्राय मोननो थाखाय मा रासायनारि मावखान्थि बाहायनाय जायो?
फिन : धातुनि अक्साइडफोरखौ अक्सिगारहोना धातुसिम सोलायहोयो। सांग्रांथि थाखोनि गेजेराव थानाय धातुफोरनि अक्साइडखौ कार्बन अक्सिगारनाय मावखान्थिजों अक्सिगारहोयो।
बिदिन्थि – ZnO(s) + C(s) → Zn(s) + CO(g)
बेनि अनगा सांग्रांसिन धातु जेरै सडियाम, केलसियाम, एलुमिनियाम बाइदिफोरखौ अक्सिगारग्रा मुवा हिसाबै बाहायो। बिसोरो गावनिख्रुइ खमसिन सांग्रां धातुखौ दैखारो।
बिदिन्थि
Fe2O3(s) + 2Al(s) → 2Fe(s) + A12O3(s) + बिदुं ।
सोंनाय – फरा बिजाबनि, पेज: 55
- जिंक, मेगनेसियामआरो कपार धातुनि अक्साइडफोरखौ गाहायाव होनाय धातुफोरजों फुदुंनाय जादों |
धातु | जिंक | मेगनेसियाम | कपार |
जिंक अक्साइड मेगनेसियाम अक्साइड कपार अक्साइड |
माबेफोरनि बेलायाव जायखारनाय फिनजाथाइ सोमजिगोन?
फिन :
धातु | जिंक | मेगनेसियाम | कपार |
जिंक अक्साइड मेगनेसियाम अक्साइड कपार अक्साइड | जाया जाया जायो | जायो जाया जायो | जाया जाया जाया |
- माबे धातुफोरा गोरलैयै जामख‘वा?
फिन : स’ना आरो प्लेटिनाम।
- गलाइ धातु (Alloys) फोरा मा?
फिन : एलयआ जाबाय मोननै एबा बांसिन धातुफोर एबा मोनसे धातु आरो धातुनङैनि समान थाथाय गलायथाय। गुदि धातुखौ गिबिआव आवलिहोयो आरो उनाव नांगौ धातु एबा धातुनङैखौ गलिहोफानाय जायो। बेनि उनाव गलायथायखौ गुसु खालामना एल’य सोमजिहोनाय जायो।
सोंथि बिदां (Exercise) पेज: 56
- गाहायनि माबे ज‘राया जायखारनाय फिनजाथाइ जाहोयो?
(a) NaCl गलिलाव आरो कपार धातु
(b) MgCI2 गलिलाव आरो एलुमिनियाम धातु
(c) FeSO4 गलिलाव आरो सिलभार धातु
(d)AgNO3 गलिलाव आरो कपार धातु
फिन : (d) AgNO3 गलिलाव आरो कपार धातु
- गाहायनि माबे आदबआ सोरनि एवग्रा साराइखौ माराम जानायनिफ्राय होबथानायाव साबजाथाव?
(a) ग्रीस बाहायनाय (b) गाब फोननाय (c) जिंकनि थोरफो होनाय (d) गोजौनि गासैबो
फिन : (d) गोजौनि गासैबो।
- मोनसे गुदिमुवाया अक्सिजेनजों फिनजाथाइ जानानै गोजौ गलिनाय बिन्दो गोनां मोनसे खौसे सोमजिबाय। बे खौसेआ दैयावबो गलियो। गुदिमुवाया जानो हागौ
(a) केलसियाम (b) कार्बन (c) सिलिकन (d) सोर
फिन : (a) केलसियाम
- जामुनि दुंग्राफोराव टिननि थोरफो होनाय जायो आरो जिंकनि थोरफो होनाय जाया मानोना
(a) जिंकआ टिननिख्रुइ बेसेन गोनांसिन।
(b) जिंकनि गलिनाय बिन्दोआ टिननिख्रुइ बांसिन।
(c) जिंकआ टिननिख्रुइ सांग्रांसिन।
(d) जिंकआ टिननिख्रुइ खम सांग्रां।
फिन : (c) जिंकआ टिननिख्रुइ सांग्रांसिन
- नोंनो गंसे हाथुरा, मोनसे बेटारी गंसे बाल्ब, तार आरो गंसे सुइस होनाय जादों।
(a) नों धातु आरो धातुनङिफोरनि नमुनाफोरनि गेजेराव फारागखौ दिन्थिनो थाखाय बेफोरखौ माबोरै बाहायगोन?
(b) धातु आरो धातुनङिफोरनि गेजेराव फाराग दिन्थिनायाव बेफोर आनजादफोरनि बाहायजाथावखौ बिजिरना नाय।
फिन : (a) हाथ्रिजों धातुखौ बुयोब्ला दाब्ले जालाङो जेराव धातुनङिआ गुन्दै जालाङो । धातुखौ लाना बेटारि, बाल्ब, टार आरो सुइसजों मोब्लिब सोंख’न बानायोब्ला बाल्बआ जोखाङो नाथाय धातुनङिजों सोंख’न बानायोब्ला बाल्बआ जोङा।
(b) हाथ्रिजों बुनाय मावखान्थिआ बाहाय जाथावसिन जेराव धातुआ दाब्ले जालाङो नाथाय धातुनङिआ बिदि जाया। फारसेथिं धातुनङि कार्बननि महर ग्रेफाइडआ मोब्लिब सोंख’नाव मोब्लिब दैदेनो।
- मोननै धोरोमारि अक्साइडफोरा मा? मोननै धोरोमारि अक्साइडफोरनि मोननै बिदिन्थि हो।
फिन : जायफोर अक्साइडआ एसिड आरो खारदै मोननैजोंबो फिनजाथाइ जाना धातुनि संख्रि आरो दै सोमजियो बेखौनो मोननै धोरोमारि(Amphoteric) अक्साइड बुङो । बिदिन्थि हिसाबै एलुमिनियाम अक्साइड आरो जिंक अक्साइड ।
ZnO + 2HCl → ZnCI2 + H2O
ZnO + 2NaOH → Na2ZnO2 + H2O
- दैलाव एसिडनिफ्राय हाइड्र‘जेन दोनखारनाय मोननै धातुफोरनि मुं आरो दोनखारि मोननै धातुफोरनि मुं लिर।
फिन : (i) सांग्रांथि थाखोआव हाइड्र’जेननि गोजौआव थानाय सडियाम आरो मेगनेसियाम बायदि धातुफोरा हाइड्र’जेनखौ दैब्रां एसिदनिफ्राय दैखारो।
(ii) सांग्रांथि थाखोआव हाइड्र’जेननि गाहायाव थानाय कपार, सिलभार बायदि धातुफोरा हाइड्र’जेनखौ एसिडनिफ्राय दैखारा।
- मोनसे धातु M नि मोब्लिब बिजिरख‘आरि सोदांनायाव नों माखौ एन‘ड, केथ‘ड आरो मोब्लिब बिजिरख‘ग्रा हिसाबै लागोन?
फिन : केथ’द हिसाबै गोथार धातु
एन’द हिसाबै गोथारनङै धातु
मोब्लिब बिजिरख’ग्रा हिसाबै धातुनि संख्रि गलिलाव।
- प्रतुशआ गंसे दाब्लां सामुसआव सालफार पाउडार लानानै बेखौ फुदुंबाय। बियो गाहायनि सावगारियाव दिन्थिनाय बादि सोमजिनाय गेसखौ गंसे आनजाद हासुंखौ बेनि सायाव उल्थायनानै बुथुमबाय।
(a) गेसनि जाथाइया मा जागोन (i) गोरान लिटमास खाखोराव? (ii) सिदोमा लिटमास खाखोराव?
(b) सोमजिनाय फिनजाथाइनि मोनसे समानसु समानथाइ लिर ।
फिन : (a) (i) गोरान लिटमास खाखोर – जाथाइ जाया।
(ii) सिदोमा लिटमास खाखोर – गोजा जायो।
(b) S + O2 → SO2 + H2O → H2SO3
- सोरनि मारामखानायखौ होबथानायनि मोननै राहा लिर।
फिन : माराम जानायनिफ्राय रैखा मोननो थाखाय मोननै राहा : (i) गाब फुननाय (ii) जिंक लिदलानाय एबा गेलभेनाइजेसन।
11.धातुनङिया अक्सिजेनजों अरजाबोब्ला मा रोखोमनि अक्साइड सोमजियो?
फिन : एसिडआरि अक्साइडफोर।
- जाहोन हो –
(a) प्लेटिनाम, स‘ना आरो सिलभारखौ गहेना बानायनायाव बाहायनाय जायो।
(b) सडियाम, पटासियाम आरो लिथियामखौ थावनि सिङाव दोनथुमनाय जायो।
(c) एलुमिनियामआ जोबोद सांग्रां धातुब्लाबो बेखौ संनाय दो बानायनायाव बाहायनाय जायो।
(d) बिजिरख‘नाय मावखान्थियाव कार्बनेट आरो सालफाइड फेरखोनाफोरखौ सरासनस्रायै अक्साइडआव सोलायनाय जायो।
फिन : (a) प्लेटिनाम, स’ना आरो सिलभारफोरा सांग्रांथि गैया आरो बिसोरनि बिखुंआ गोजों।
(b) सडियाम, पटासियाम आरो लिथियामफोरा जोबोत सांग्रां । बाराव लाखिब्ला बिसोरो अर जोखाङो।
(c) एलुमिनियामआ गावनि बिखुंआव सांग्रांथि गोयै एलुमिनियाम अक्साइड थोरफो सोमजियो।
(d) अक्साइडसिम सोलायनाय उनाव धातुसिम जिरख’नो गोरलै जायो।
13 नों नुबाय जानांगौ मोलथिया (tarnished) कपारनि आइजेंफोरखौ लेबु एबा थिनथ्लांनि बिदैजों साफा खालामनाय जायो। गोखै मुवाफोरा आइजें साफा खालामनायाव मानो गोहोम गोनां बेखेव ।
फिन : कपारनि आयजेंफोरा कपार कार्बनेटनि गोथां थोरफो दायो। कपार कार्बनेटा नारेंनि इसे गुरै एसिड (tamarind Juice) जों गलियोखायनो कपारनि आयजेंफोरखौ लेबु एबा थिनथ्लांनि बिदैजों साफा खालामनाय जायो।
- धातु आरो धातुनङिफोरखौ बेसोरनि रासायनारि धोरोमनि सायाव बिथा खालामनानै फाराग दिन्थि।
फिन :
धातु | धातुनङि |
1. धातु फोरा खालि धातुनङिफोरजोंल’ फिनजाथाइ खालामो। 2. मोब्लिब रासायनारि थाखोआव H नि गोजौआव थानाय धातुफोरा एसिडजों फिनजाथाइ खालामोब्ला हाइड्रजेन गेस सोमजिहोयो। 3. धातुफोरा खारदै आखुनि अक्साइड सोमजिहोयो बेफोरो दैजों फिनजाथाइ खालामना खारै गुबै सोमजिहोयो। 4. धातुफोरा क्लरिनजों फिनजाथाइ जाना इलेकट्रन अरजाब क्लराइड सोमजिहोयो। 5. खायसे धातुफोरा इलेक्ट्रन अरजाबग्रा हाइड्राइड सोमजिहोयो। | 1. धातुनङिफोरा धातु आरो धातुनङि मोननैजोंबो फिनजाथाड खालामो। 2. धातुनङिफोरा दैब्रां एसिडजों फिनजाथाइ खालामा नाथाय गोसा अक्सिजाबग्रा एसिडजों जाथाइ खालामो। 3. धातुनङिफोरा एसिड आखुनि अक्साइड सोमजिहोयो बेफोरो दैजों फिनजाथाइ जाना एसिड सोमजिहोयो। 4. धातुनङिफोरा लोगो अरजाब खौसे सोमजिहोयो। 5. धातुनङिफोरा लोगो अरजाब खौसे हाइड्राइड सोमजिहोयो। |
15.सासे मानसिया स‘नारिनि फाव लानानै न‘ न‘ थांदोंमोन। बियो गोजाम आरो गाज्रि जानाय स‘नानि गहेनाफोरखौ मोदानहोफिननायनि खोथा होदोंमोन। सासे सन्देह गैयि आइजोआ स‘नानि आसान जराखौ बिनो होदोंमोन जायखौ बियो माबेबा गलिलावआव गोदोहोदोंमोन। आसानफोरा गोदान बादि जोंख्लाबदोंमोन नाथाय बेसोरनि लिरथाइया गोख्रोङै खमिलांदोंमोन। आइजोआ गाबामोखां जादोंमोन नाथाय नंखाय जुक्ति होनानै उनाव मानसिया हाखुदाखु ओंखारलांदोंमोन। नों बियो बाहायनाय गलिलावनि आखुखौ संदाननो हागोन नामा?
फिन : बियो बाहायनाय गलिलावआ एकुवा-रेजिया, जेराव गोसा सालफिउरिक आरो गोसा नाइट्रिक एसिदनि गलायथिया 3:1 रुजुथाइयाव थायो। बियो स’नाखौ आवलिहोयो।
- कपारखौ मानो गुदुं दै दोनग्रा टेंकि बानायनायाव बाहायनाय जायो आरो ष्टीलखौ बाहायनाय जाया मानो? (आइरणनि मोनसे गलाइ धातुनि मुं लिर।)
फिन : स्टिलआ गुदुं दैजों फिनजाथाइ जायो नाथाय कपारआ जाया।
3Fe(s) + 4H2O → Fe3O4 (s) + 4H2(g)
Cu + गुदुं दै → जाथाइ जाया
आयरननि मोनसे गलाइ धातुआ ष्टील जेराव आयरनजों 0.05% फ्राम कार्बन गलायनाय थायो।